Gdy w prasie pojawiają się wzmianki o Potworze z Loch Ness, wiedz, że rozpoczął się sezon ogórkowy – mówi stare medialne prawo Słynna szkocka Nessie ma jednak dziesiątki braci i sióstr rozrzuconych po całej kuli ziemskiej. Zagadkowe stworzenia mają zamieszkiwać jeziora Łabynkyr (Rosja), Kanas (Chiny), Nahuel Huapí (Argentyna) czy Zatokę Cadboro (Kanada) A co z Polską? Choć dla wielu może to być ogromnym zaskoczeniem, wodne potwory widywano także u nas, i to nierzadko Monstrum przed polskim królem XVI-wieczny francuski poeta Guillaume du Bartas w wierszu o dziwnych mieszkańcach mórz wspomina o tajemniczym rybim "biskupie w mitrze", który miał być pokazywany na dworach władców Polski i Norwegii. O tamtej enigmatycznej sprawie pisze szerzej XV-wieczny szwajcarski humanista i leksykograf Konrad Gesner w dziele "Historia animalium", w rozdziale poświęconym morskim satyrom i "Wassermannom" – wodnym ludziom. Według jego relacji w 1531 r. z Bałtyku wyciągnięto bardzo dziwne stworzenie, które przewieziono przed oblicze Zygmunta Starego. "Morski biskup" miał budowę ciała zbliżoną do ludzkiej, "orli nos" oraz podłużną głowę przypominającą kształtem mitrę. Luźne fałdy skórne lub płetwy przywodziły z kolei na myśl pelerynę. Stanąwszy przed królem, stwór miał wykonywać gesty "świadczące, że rychło do wody wrócić pragnie, gdzie też niechybnie wrzucony został" – relacjonował Gesner. Płytki i niewielki Bałtyk nie rozpalał wyobraźni żeglarzy tak jak oceany i ciepłe morza, jednak i w nim obserwowano nieznane nauce monstra. Na początku ubiegłego wieku jedno z nich miało być widziane przy brzegu w okolicach Saltsjöbaden niedaleko Sztokholmu. Według relacji miało ono szeroki łeb, trzy garby i było niezwykle długie. Jak dodaje Marek Sęk – ekspert od kryptozoologii (dziedziny zajmującej się nieznanymi nauce zwierzętami) i redaktor internetowego Radia Paranormalium, w 1919 r. podobnego stwora zaobserwowano również u polskich wybrzeży. Żaba-mutant z Małoszowa To tyle, jeśli chodzi o potwory z Bałtyku. Inne rodzime wodne monstra zamieszkiwały głównie stawy i jeziora. W ludowych legendach roi się od wodników, utopców i rusałek, które wciągały w toń nierozważnych ludzi. Zupełnie inną kategorię relacji reprezentuje jednak historia, którą posiada w swoim archiwum Damian Trela – badacz i dokumentator zjawisk z pogranicza. Przekazał mu ją pewien mężczyzna, w którego rodzinie opowieść ta krąży od pokoleń. Do zdarzenia doszło w Małoszowie k. Książa Wielkiego (pow. miechowski). "To wydarzyło się (…) w latach 1902-5. Wiadomo, że było to lato (prawdopodobnie lipiec). Tamten rok przeszedł do historii jako wyjątkowo nieurodzajny. Był bardzo dżdżysty (…), do tego stopnia, że wiele zbóż nie nadawało się do koszenia" – pisał informator Damiana Treli, dodając, że historię tę słyszał niejednokrotnie od swej babki. Owego "chudego" roku, po nocnej nawałnicy, w płytkim dworskim stawie rybnym znaleziono przedziwne stworzenie. "Wielu odwiedzających nazywało je po prostu ‘żabą’, ale to nie była zwykła żaba. Według opowieści mojej babci miało ono długość wozu do siana. Z tułowia wyróżniała się głowa z wielkimi oczami. Kolor skóry był szarozielony". Stwór posiadający na grzbiecie coś w rodzaju "grzebienia", wodził wzrokiem za ciekawskimi, którzy tłumnie gromadzili się nad stawem, ale się nie poruszał. "Moja prababcia widziała to na własne oczy. Babcia, jako może 6-letnie dziecko, bardzo chciała pójść ze swą matką w tamto miejsce, ale odległość od jednej wsi do drugiej była za duża jak na pieszą wycieczkę" – dodawał mężczyzna. Potwór somiński W 2007 r. ukraińskie media opublikowały sensacyjną historię o stworze, jaki miał zamieszkiwać Jezioro Somińskie k. Kowla na Wołyniu, niedaleko granicy z Polską. Mieszkańcy wsi Somin (dawniej należącej do Rzeczpospolitej) wspominali o legendach związanych z okolicznym jeziorem, które miało cieszyć się złą sławą. Głęboki na ponad 55 metrów zbiornik pochodzenia krasowego odwiedzany był niechętnie z powodu doniesień o potworze, jakiego widywano tam jeszcze 30 lat temu. Najstarsi mieszkańcy Somina mówią, że tajemnicze stworzenie dawniej obserwowano bardzo często. Z wyglądu przypominało ono krokodyla lub warana o wężowej, podłużnej głowie. Łapy stwora, który był wielkości byka, zakończone były pazurami. W 2007 r. dziennikarze rozmawiali z Iwanem Kowalczukiem, który opowiedział im o pijanym mężczyźnie, jaki we śnie został "przydybany" przez stwora. Skończyłoby się tragedią, gdyby nie grzybiarze, którzy przepędzili gada. Mieszkańcy Somina dodają, że na przełomie XIX i XX w. miejscowe władze sygnalizowały istnienie potwora carskiemu namiestnikowi, skarżąc się, że uniemożliwia im on połów ryb i pożera zwierzęta gospodarskie. Z Warszawy, w celu zbadania zwierzęcia, miała wyruszyć nawet wyprawa naukowa, ale koniec końców nie doszła ona do skutku. Krokodyl chełmski Potwory wodne mają to do siebie, że pojawiają się i znikają niczym Józek z piosenki Bajmu. Niekiedy plotki o ich obserwacjach wywołują jednak realny strach. Tak było przed kilkunastoma laty w podchełmskiej Okunince nad Jeziorem Białym. W 1999 r. okolicą wstrząsnęła niesamowita plotka. Jeden z plażowiczów miał zobaczyć kilkanaście metrów od siebie dwumetrowego krokodyla, który, jak gdyby nigdy nic, przechodził przez jezdnię. Sprawa stała się regionalną sensacją. Spekulowano, że gada musiał wypuścić przemytnik, który nie mógł wwieźć go na Ukrainę. Inna wersja mówiła, że zwierz przybył zza Buga. W rezultacie pogłosek ludzie rzadziej odwiedzali jezioro, a w poszukiwania bestii włączyli się nurkowie i policja, jednak bez skutku. O Jeziorze Białym było głośno także w kolejnych latach, kiedy trzykrotnie odnajdywano w nim szczątki niezidentyfikowanych osób. Nie łączono ich jednak ze sprawą krokodyla, który, jako miejska legenda, zaczął żyć własnym życiem i doczekał się nawet festiwalu ku swojej czci. W latach 80. plotki o potworze rozchodziły się także wśród turystów odwiedzających Jezioro Zegrzyńskie. Rozsiewali je dziennikarze "Lata z Radiem", którzy nazwali stwora Paskudą. Choć ich doniesienia utrzymane były w prześmiewczym tonie (sugerowano np., że Paskuda żywi się ściekami), wielu ludzi potraktowało sprawę zupełnie poważnie i pojawili się ponoć nawet tacy, którzy przysięgali, że widzieli straszydło na własne oczy. Paskuda była owocem dziennikarskiej inwencji Wojciecha Mazurkiewicza (zm. 2007). Ale co z innymi polskimi potworami? Czy relacje o nich da się wytłumaczyć w racjonalny sposób? Zdaniem zoologów morski biskup, rzekomo zaprezentowany przed Zygmuntem Starym, mógł być ogromną kałamarnicą albo raszplą (aniołem morskim) – rybą chrzęstnoszkieletową o charakterystycznym kształcie. Jest jednak mało prawdopodobne, aby król rzeczywiście widział stworzenie. Relacja Gesnera była bowiem kalką legendy krążącej po całej Europie. Inne opowieści o potworach zamieszkujących stawy i jeziora mogły brać się z obserwacji wielkich ryb, np. sumów – największych europejskich ryb słodkowodnych, znanych z agresywnych zachowań. Czy oznacza to, że potwory wodne żyją tylko w plotkach i bujnej wyobraźni? – To bardzo złożony problem – mówi Marek Sęk. – Biolodzy morscy nie wykluczają, że w oceanach mogą żyć jakieś nieznane gatunki dużych, rzadkich zwierząt. Z tej perspektywy potwory morskie mogą istnieć, a ich odkrycie to kwestia czasu. Tylko czy coś nieznanego nauce mogło uchować się w rzekach lub jeziorach?